Mirosław Mazur

Imbir

Szanowni Państwo,
poniższy tekst jest fragmentem artykułu, który w całości znajdą Państwo w wydawnictwie ZWIERCIADŁO MEDYCYNY 4(8) 2005.

Imbir

Syn. kłącze imbiru

Roślina macierzysta
Nazwa łacińska: Zingiber officinale Roscoe
Nazwa polska: imbir lekarski
Rodzina: Imbirowate (Zingiberaceae Lindl.)
Charakterystyka botaniczna:
Imbir lekarski (Zingiber officinale Rosc.) to wieloletnia roślina zielna. Wyrasta z poziomego, lekko spłaszczonego i sympodialnie rozgałęzionego kłącza. Kłącze tworzą poprzecznie prążkowane bulwiaste zgrubienia, wyrastające jedno z drugiego, jak pączkujące drożdże. Ze zgrubień biorą początek korzenie oraz dłuższe łodygi liściowe i krótsze łodygi kwiatostanowe. Korzenie są cienkie, proste i słabo zdrewniałe. Kłącze rośliny po przerwaniu ciągłości wydziela aromatyczny, nieco drażniący zapach oraz posiada ostry, palący smak.
Pochodzenie:
Imbir lekarski (Zingiber officinale Rosc.) pochodzi z tropikalnych rejonów Azji. Obecnie gatunek ten spotykany jest głównie w uprawach na obszarach gorących i wilgotnych stref klimatycznych kuli ziemskiej. Głównym producentem imbiru są Indie. Rozległe plantacje znajdują się również w innych krajach Azji południowo-wschodniej, w Ameryce Łacińskiej, Afryce oraz Australii¹.
Otrzymywanie:
świeże kłącze imbiru lekarskiego pozyskuje się po upływie 5-6 miesięcy od wysadzenia kłączy, kiedy części nadziemne zaczynają zasychać. Wydobyte z gruntu kłącza oczyszcza się z resztek korzeni i łodyg, starannie myje i moczy dla spęcznienia usuwanych następnie śluzów. Tak przygotowane kłącza pozbawia się korka i suszy 1-2 dni na słońcu.
Chemizm:
Olejek eteryczny (1-3%):²
Żywica:³
Kwasy organiczne (m.in. szczawiowy, bursztynowy, jabłkowy)
Cukrowce: skrobia (15-50%), śluz
Właściwości:
Smak: ostry
Natura: rozgrzewająca, aromatyczna
Tropizm:
a. kanały: Płuca
Działanie:
Uwalnia Powierzchnię i rozprasza Zimno.
Zmniejsza toksyczność (także innych surowców leczniczych).
Wskazania:
Zewnętrzne Zimno Powierzchni.
Zimno Żołądka szczególnie, jeśli współwystępują nudności i wymioty.
Kaszel z powodu silnego wpływu Wiatru i Zimna.
Kaszel w przebiegu przewlekłych zaburzeń w Płucach z obecnością Zimna i śluzu.
Toksyczność (m.in. zatrucia, ukąszenia przez jadowite zwierzęta, przedawkowanie bardzo silnie działających surowców leczniczych, np. kłącza pinelii, korzenia tojadu, kłącza ciemierzycy).
Brak poprawy stanu mimo potów w przypadku niedoboru w Powierzchni.
Główne kombinacje:
Z naowocnią mandarynki (Pericarpium Citri reticulatae, chen pi) przy wymiotach i czkawce z powodu dysharmonii Qi Żołądka.
Z łodygą bambusa (Caulis Bambusae in taenis, zhu ru) przy wymiotach z powodu Gorąca u osób z niedoborem Qi Żołądka.
Dawkowanie:
3g
Ostrzeżenia i przeciwwskazania:
świeże kłącze imbiru lekarskiego jest przeciwwskazane w przypadku Gorąca Płuc.
Uwagi:
świeże kłącze imbiru lekarskiego (tzw. "imbir zielony") jako przyprawa kuchenna stosowane jest, zarówno do dań spożywanych na surowo, jak i do potraw poddawanych obróbce termicznej. Kłącze w zależności od potrzeb stosuje się razem ze skórką lub bez, najczęściej w postaci plasterków, rzadziej posiekane na grube wiórki lub starte. Niekiedy też używa się samą skórkę. Do dań gotowanych w bardzo dużych ilościach dodaje się nawet całe kłącza lekko zmiażdżone lub nacięte. Zarówno kłącze jak i skórkę dodaje się do potraw surowe, podprażane, zmacerowane w wodzie zimnej lub wrzącej, occie, białym winie lub innym płynie bądź kandyzowane (smażone w cukrze) w zależności od przeznaczenia oraz indywidualnych upodobań. Maceracja i gotowanie uwalniają z kłącza substancje śluzowe, które wydatnie wzbogacają potrawę i nieznacznie łagodzą drażniący posmak przyprawy.
Dodatek:
świeże kłącze imbiru jest surowcem do otrzymywania tzw. imbiru konserwowanego. Używa się do tego celu najmłodsze - cienkie i najmniej zwłókniałe - kłącza. Dokładnie umyte moczy się przez kilka dni w solance a następnie w zimnej wodzie. Tak zmacerowane gotuje się najpierw w wodzie a potem w syropie cukrowym, w którym przechowuje się je przez cały czas użytkowania. Dodatek barwników, barwnych wyciągów roślinnych bądź czerwonego wina do płynu macerującego pozwala uzyskać kłącza w różnych kolorach, stosownie do potrzeb. Imbir konserwowany jest bardzo dekoracyjny (ma pomarańczową barwę i nieco przeświecającą strukturę) i nadaje się, także ze względu na słodki smak, do przyozdabiania szczególnie potraw deserowych (tortów, lodów, koktajli, ponczów i napojów alkoholowych serwowanych z lodem). Dobrze komponuje się z różnymi owocami w sałatkach oraz ryżem na słodko. W Japonii dodawany jest również do potraw niesłodkich, m.in. do sushi ("różowy" tzw. sushoga i "czerwony" tzw. benishoga).

Przepisy:

Herbatka imbirowa

Składniki:
świeże kłącze imbiru 1 kawałek (wielkości palca wskazującego)
brązowy cukier 1 łyżeczka
woda 1 litra
Wykonanie:
Kłącze imbiru zetrzeć na papkę, dodać wodę, zagotować po przykryciem, dodać brązowy cukier. Wypić zaraz po przygotowaniu, po czym położyć się do łóżka, aby się wypocić.
Działanie:
Ogrzewa, rozprasza zimno i uwalnia Powierzchnię.
Wskazania:
Wiatr i Zimno Powierzchni z przewagą Zimna.
Objawy:
lęk przed zimnem, silne dreszcze, ból głowy, sztywność karku, niska gorączka (brak potów).
Język: normalny, w polu Płuc może pojawić się cienki, biały i lekko wilgotny nalot.
Puls:
powierzchniowy (Fu Mai), napięty (Jin Mai).
Zastosowanie:
Przeziębienie.
Przeciwwskazania:
Gorąco i Ogień Pęcherzyka Żółciowego i/lub Wątroby, Ogień Żołądka, wyczerpanie Płynów Ciała z niedoborem Krwi.

Surowiec zielarski
Nazwa łacińska: Zingiber exsiccatus (syn. Rhizoma Zingiberis exsiccatus)
Nazwa polska: imbir suszony (syn. suszone kłącze imbiru)
Otrzymywanie:
Imbir suszony otrzymuje się z kłączy zbieranych w 8-10 miesięcy od wysadzenia do gruntu. Są wtedy bardziej włókniste i ostrzejsze w smaku. Zebrane kłącza pozbawia się łodyg i korzeni, myje się a następnie gotuje w wodzie. Obróbka termiczna pozbawia kłącze śluzów, skrobi oraz najbardziej lotnych substancji aromatycznych. Pozostają w nim jedynie nielotne z parą wodną ciała żywicowate o drażniącym smaku i zapachu. Tak przygotowane kłącze suszy się przez kilka dni. Wysuszone kłącze imbiru (tzw. "korzeń imbiru") przechowuje i używa się w całości, fragmentuje na mniejsze porcje bądź mieli na miałki proszek.
Chemizm:
Żywica (skład - patrz: "Chemizm świeżego kłącza imbiru")
Właściwości
Smak: bardzo ostry
Tropizm:
a. kanały: Serce,
b. narządy, tkanki
Działanie:
Rozgrzewa śledzionę.
Odbudowuje zniszczone Yang.
Rozgrzewa Płuca.
Rozgrzewa kanały.
Wskazania:
Zastój Zimna w przemianie Ziemi w powodu Zimna blokującego Powierzchnię lub niedoboru Yang.
Zniszczenie lub zapaść Yang.
Zimno Płuc z odkrztuszaniem rzadkiej, wodnistej i białej flegmy.
Krwotoki na tle Zimna niedoborowego.
Główne kombinacje:
Z korzeniem lukrecji uralskiej (Radix Glycyrrhizae uralensis, gan cao) przy bólu brzucha z wymiotami z powodu niedoborowego Zimna śledziony i Żołądka.
Dawkowanie:
3g
Ostrzeżenia i przeciwwskazania:
Suszone kłącze imbiru lekarskiego jest przeciwwskazane w przypadku niedoboru Yin.
Uwagi:
Suszone kłącze imbiru lekarskiego jest używane w kuchni głównie jako ostra przyprawa smakowa. Ma gorącą naturę i musi być dodawane z większą ostrożnością i umiarem niż kłącze świeże. Kłącze suszone spotykane jest najczęściej w postaci miałko zmielonego proszku.

Przepisy:

Banany z imbirem

Składniki:
banany 2 sztuki
masło plasterek
olej kukurydziany 3 łyżki
koniak 3 łyżki
imbir (suszony, sproszkowany) 1 łyżeczki
woda q.s.
Wykonanie:
Banany obrać ze skórki, pokroić na talarki. Rozgrzać olej kukurydziany i masło, wrzucić rozdrobnione banany. Smażyć przez chwilę pod przykryciem, następnie skropić koniakiem, posypać suszonym imbirem, podlać wodą i dusić pod przykryciem jeszcze kilka minut.
Działanie:
Nawilża substancję i odżywia Qi Płuc, Żołądka i Jelita Grubego.
Wskazania:
Suchość Płuc.
Objawy:
uczucie gorąca w obrębie klatki piersiowej, krótki i płytki oddech, utrudnione wdychanie, suchy kaszel powodujący stopniowo zanikający ból w klatce piersiowej, odpluwanie gęstej i lepkiej flegmy z pasmami krwi, cichy głos, małomówność, podatność na przeziębienie i zakażenia dróg oddechowych, płytki sen, niepewność jutra.
Suche zaparcia.
Zastosowanie:
Jako składnik diety przy:
- wyniszczających chorobach płuc lub po przebyciu ciężkich schorzeń pulmonologicznych takich jak zapalenie płuc, zapalenie oskrzeli, dychawica oskrzelowa.
- chronicznych zaparciach z powodu niedoborów Płynów Ciała, zwłaszcza u osób starszych.
Uwagi:
Tak przygotowane banany można spożywać samodzielnie, podawać z ryżem, zawijać w ciasto naleśnikowe lub nakładać na tartę. Aby wzmocnić działanie nawilżające Płuca można dodać gruszki. Aby silniej wesprzeć płyny Żołądka można dodać słodkie jabłka (tj. o przeważającym smaku słodkim). Dodatek suszonego imbiru równoważy zimną naturę bananów. Poza imbirem banany można przyprawić jeszcze cynamonem i kardamonem. Cynamon dodatkowo ogrzeje Nerki a kardamon przekształci i ułatwi wydalenie Wilgoci. Nadto obie przyprawy urozmaicą smak i zapach potrawy.

Literatura:
Bensky D., Gamble A., Chinese Herbal Medicine: Materia Medica, Eastland Press 1993.
Borkowski B., Zarys Farmakognozji, PZWL, Warszawa 1970.
Czikow P., Łaptiew J., Rośliny lecznicze i bogate w witaminy (wyd. IV), Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1988.
Kohlmünzer S., Farmakognozja (wyd. IV), Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1993.
Muszyński J., Farmakognozja, PZWL, Warszawa 1957.

Przypisy:
¹ Najbardziej cenionym jako przyprawa jest imbir z Jamajki, bardzo słodki i o łagodnym, przyjemnym zapachu. Imbir afrykański należy do niższych sortów, ale posiada więcej olejku eterycznego i jest bardziej aromatyczny.
² Olejek imbirowy uzyskany przez destylację z parą wodną świeżego kłącza rośliny nie ma charakterystycznego dla surowca ostro palącego smaku. Posiada natomiast podobny jemu zapach.
³ Żywica determinuje ostry, palący smak kłącza imbiru. Jest nielotna z parą wodną. Dlatego składniki żywicy nie wchodzą w skład otrzymanego drogą destylacji olejku eterycznego. Żywica daje się wyekstrahować eterem dietylowym. Ma wtedy postać gęstej, oleistej, żółtej cieczy, która schnąc częściowo krystalizuje.

MIROSŁAW MAZUR, ur. 1974, absolwent Wydziału Farmacji Collegium Medicum UJ, autor "Ziołoleczenia bólu głowy", "Ziołolecznictwa europejskiego", "Fitoterapia a przeziębienie",  monografii o owocu głogu - "Shan Zha", monografii o liściu podbiału "Kuan Dong Hua"; współredaguje "Zwierciadło Medycyny"; publikuje również w "Wiadomościach Zielarskich".

miroslaw.mazur@chinmed.com