Halina Dębczuk

Rehabilitacja

Rehabilitacja, jak podaje definicja, to przystosowanie do czynnego udziału w życiu społecznym osób, które z powodu wad wrodzonych lub nabytych, choroby lub urazu są kalekami bądź doznały przemijającej lub trwałej utraty zdrowia i stały się na stałe lub na pewien czas inwalidami. Jest to złożony proces, który ma na celu przywrócenie w możliwie wysokim stopniu sprawności organizmu oraz przywrócenie poczucia własnej wartości społecznej, zawodowej i rodzinnej.

Rehabilitacja jest równie stara jak nasza cywilizacja. W czasach człowieka pierwotnego życie było bardzo surowe a w zażartej walce o byt zwyciężali tylko silni i szybcy. Osoby w jakiś sposób okaleczone czy upośledzone fizycznie, stanowiąc obciążenie dla społeczeństwa, były porzucane bez względu na to jaki czekał je los. W czasach, gdy człowiek pierwotny w celu uzyskania ognia pocierał dwa kawałki drewna, odkryto również, że kawałek drewna przymocowany do zranionej kończyny przynosi ulgę i łagodzi ból. Rzeźba z egipskiego grobowca (2380 p.n.e.) jest pierwszą znaną wzmianką o posługiwaniu się kulami.

W dawnej kulturze japońskiej i chińskiej również była znana wartość ruchu wpływającego na prawidłowy rozwój i funkcjonowanie organizmu. Tokuhon-Nagata, zwany japońskim Hipokratesem, zajmował się badaniem wpływu ruchu i ćwiczeń na zdrowie człowieka. Również cesarz chiński Hoang-Ti (w roku 2698 p.n.e.) urządzał turnieje zdrowotne obejmujące ćwiczenia oddechowe, wolne i kształtujące.

Grecy potrafili leczyć różne choroby gimnastyką, ale z lekcji historii doskonale pamiętamy opowieści o Sparcie, gdzie z góry Tajgetos zrzucano kalekie noworodki. Znanymi greckimi propagatorami ruchu i tak pojmowanej rehabilitacji byli Empedokles, Diokles z Karystos oraz Hipokrates zwany ojcem medycyny. To on w swoim dziele "O chirurgii" bardzo wyraźnie podkreślał, że "ćwiczenia wzmacniają, a bezczynność osłabia ciało". Również Rzymianie doceniali wartość ćwiczeń.

W miarę rozwoju cywilizacji następował rozwój zdobyczy medycyny, w tym zdobyczy rehabilitacji. Przykładem może być Ambroży Pare, który zastosował podwiązanie krwawiących po amputacji naczyń zamiast zalewania ran wrzącym olejem. Przeprowadzał u takiego chorego rehabilitację, zaopatrywał go w protezę. Dzięki niemu pojawiły się metalowe protezy i aparaty ortopedyczne, sztuczne zęby, metalowe gorsety. Z kolei Glisson propagował ćwiczenia korygujące zniekształcenia klatki piersiowej i kręgosłupa. Do dnia dzisiejszego w kinezyterapii stosuje się pętlę wyciągową zwaną jego imieniem.

Rehabilitacja w Polsce ma również stare tradycje, sięgające XVI wieku. Wojciech Oczko, nadworny lekarz Stefana Batorego, propagował leczenie ruchem. Inicjatorem rehabilitacji ruchowej w Polsce był profesor Ludwik Bierkowski, który w 1837 roku zorganizował w Krakowie zakład gimnastyczno-ortopedyczny. Zarówno wartość gimnastyki leczniczej jak i właściwości czynników fizykalnych były wyraźnie doceniane przez polskich lekarzy.

Po drugiej wojnie światowej rehabilitacja (w szerszym znaczeniu leczenia ruchem i przy użyciu czynników fizykalnych) we wszystkich krajach, a także w Polsce, stała się zagadnieniem na skalę państwową. Wówczas uznano ją za jeden z głównych czynników zmniejszających stopień kalectwa i liczbę osób niezdolnych do pracy oraz przyspieszających chorym powrót do zdrowia. Współcześnie rehabilitacja obejmuje dwa podstawowe działy: kinezyterapię i fizjoterapię.

Kinezyterapia obejmuje zagadnienia związane z leczeniem ruchem. Ruch będąc środkiem leczniczym oddziaływuje na wszystkie narządy naszego organizmu, zwłaszcza na narząd ruchu. Ćwiczenia lecznicze w zależności od ich wpływu na organizm ludzki dzielimy na:

• ćwiczenia działające miejscowo np. na pewne grupy mięśniowe lub zwiększające zakres ruchów w określonych stawach,
• ćwiczenia ogólnie usprawniające, których celem jest między innymi zwiększenie wydolności układu krążenia czy poprawienie ogólnej sprawności fizycznej.

Ze względu na sposób wykonywania ćwiczeń, dzielimy je na:

• ćwiczenia bierne wykonywane przez terapeutę bez współudziału pacjenta,
• ćwiczenia czynne wykonywane przez pacjenta pod kierunkiem terapeuty lub przy jego pomocy,
• ćwiczenia specjalne np. ćwiczenia oddechowe, rozluźniające.

W zakres kinezyterapii wchodzi również gimnastyka wyrównawcza i korekcyjna. Gimnastyka wyrównawcza poprzez odpowiednio dobrane ćwiczenia ma, jak wskazuje nazwa, wyrównać niedobór ruchowy, zarówno pod względem ilościowym, jaki i jakościowym. Jest to gimnastyka o charakterze profilaktycznym. Z kolei gimnastyka korekcyjna obejmuje takie ćwiczenia, które naprawiają lub poprawiają pewne uszkodzenia, np. wady postawy, zgryzu, mowy. Jest to gimnastyka o charakterze leczniczym.

Fizjoterapia to dział medycyny wykorzystujący właściwości czynników fizykalnych (naturalnych i sztucznych) do rozpoznawania (elektrodiagnostyka), leczenia i zapobiegania różnego rodzaju schorzeniom. Celem fizjoterapii jest zwalczanie bólu, stanów zapalnych, usprawnienie czynności poszczególnych narządów i układów narządów, poprawa ogólnej wydolności organizmu, zwiększenie ogólnej odporności.

Fizjoterapia obejmuje takie działy jak:

• światłolecznictwo:
  aktinoterapia (światło sztuczne - Sollux, laseroterapia),
  helioterapia (światło słoneczne),
• termoterapia (leczenie ciepłem lub zimnem - parafinoterapia, okłady borowinowe, krioterapia),
• elektroterapia:
  prąd stały (galwanizacja, jonoforeza),
  prądy o niskiej częstotliwości (prądy diadynamiczne, interferencyjne, elektrostymulacja),
  prądy wielkiej częstotliwości (prądy Dearsenwala, długie, krótkie, ultrakrótkie i mikrofale),
• leczenie ultradźwiękami (ultrasonoterapia lub ultrafonoterapia).,
• aerozoloterapia (inhalacje),
• masaż leczniczy i terapia manualna (manipulacje lecznicze),
• wodolecznictwo (hydroterapia) i balneoterapia (kąpiele lecznicze i kuracje pitne),
• klimatoterapia.

HALINA DĘBCZUK, ur. 1964, fizjoterapeutka, pracuje w SG ZOZ w Chełmku