Andrzej Mazur

Przeziębienie

Ostry nieżyt nosa - syn. katar, choroba przeziębieniowa, ang. common cold, łac. coryza, jest to ostre niealergiczne schorzenie górnych dróg oddechowych z przewagą zmian dotyczących błony śluzowej nosa.

Przyjmuje się obecnie infekcyjną etiologię choroby przeziębieniowej. Czynnikami wywołującymi schorzenie są wirusy, rzadziej bakterie, które częściej dołączają się do pierwotnego zakażenia. Przenoszenie zarazka odbywa się na drodze kropelkowej lub przez kontakt brudnych rąk ze śluzówkami górnych dróg oddechowych. Zapadalności na ostry nieżyt nosa ma sprzyjać wychłodzenie organizmu, chociaż nie brak w piśmiennictwie doniesień podważających to twierdzenie na podstawie przeprowadzonych doświadczeń.

Innym czynnikiem mającym wpływ na zapadalność na ostry nieżyt nosa są zmiany stanu miejscowego samej błony śluzowej nosa. Samo uczucie ziębnięcia jest objawem przeziębienia. Wieloletnie obserwacje wykazały większą zapadalność na to schorzenie dzieci, młodzieży i ludzi dorosłych, natomiast znacznie rzadszą ludzi w podeszłym wieku. Najczęściej nie dochodzi do powstania odporności naturalnej na czynnik infekcyjny, a jeżeli powstaje to jest ona krótkotrwała. Badania wykazały, że skłonność do przeziębiania się uwarunkowana jest stężeniem immunoglobuliny wydzielniczej IgA na powierzchni błony śluzowej nosa. Nie zależy natomiast od stężenia immunoglobuliny IgG w surowicy krwi i pomimo prawidłowego ich poziomu schorzenie może występować i nawracać. Istotna zatem jest dbałość o higienę (np. mycie rąk po kontakcie z osobą przeziębioną).

Początek i przebieg choroby

Okres wylęgania choroby waha się od 1 do 3 dni. Zwykle przeziębienie ustępuje po około 8-10 dniach. Jakkolwiek różne wirusy wywołują przeziębienie to można wyróżnić pewne główne objawy oraz jego fazowy przebieg.

Faza wstępna (zwiastunowa, tzw. sucha), objawia się uczuciem suchości, pieczenia i swędzenia w nosie i gardle. Występuje wtedy także kichanie, bóle głowy, uczucie ogólnego rozbicia, zmniejszenie łaknienia oraz czasem (szczególnie u dzieci) podwyższenie ciepłoty ciała.

Następnie, w ciągu kilku godzin, zaczynają dominować objawy fazy nieżytowej (kataralnej). Pojawia się wodnista wydzielina, dochodzi do obrzęku błony śluzowej nosogardzieli z zatkaniem ujść trąbek słuchowych, a następnie do całkowitej niedrożności nosa, upośledzenia węchu i słuchu, uczucia pełności na twarzy, występuje wtedy nosowanie zamknięte. Histopatologiczne zmiany dotyczą błony śluzowej. Występuje zastój w naczyniach włosowatych i w efekcie złuszczenie nabłonka. Śluzówka staje się żywoczerwona. Często także skóra przedsionka nosa jest zmieniona zapalnie (obrzęk, zaczerwienienie, wyprysk kontaktowy).

Następnie, w okresie wyróżnianym czasami jako trzecia faza (śluzowa), wydzielina staje się bardziej gęsta. Czasem wtedy dochodzi do nadkażenia bakteryjnego, co wydłuża czas trwania choroby. Pojawia się żółtawa wydzielina śluzowo-ropna. U pewnego odsetka pacjentów może dojść do zapalenia zatok przynosowych oraz ucha środkowego.

Nieżyt nosa, trwający dłużej niż 8-10 dni, każe zweryfikować rozpoznanie i poszukiwać innych przyczyn dolegliwości. Szczególną ostrożność należy wykazać gdy objawom kataralnym towarzyszą takie objawy jak świst krtaniowy, zaburzenia połykania, znaczna duszność, bardzo silny (nie odczuwany wcześniej przez pacjenta) ból głowy. Objawy te nasuwają podejrzenie poważnej choroby i wymagają dokładnego badania. Od typowego leczenia należy odstąpić u kobiet w ciąży, pacjentów z astmą oskrzelową, zastoinową niewydolnością serca, znacznie wyniszczonych oraz przyjmujących leczenie immunosupresyjne

Etiologia i epidemiologia

Typowy przebieg przeziębienia opisany powyżej związany jest zazwyczaj z infekcją Rhinovirus z rodziny Picornaviridae wykazującym tropizm wyłącznie do śluzówek górnych dróg oddechowych i nie dający dolegliwości ze strony innych narządów. Infekcje tym wirusem nie stanowią zagrożenia dla życia. Z uwagi na jego dużą zmienność nie istnieje czynne uodparnianie przeciwko infekcji tym wirusem.

Inne wirusy, poza objawami ogólnymi o różnej intensywności, mogą dawać także powikłania za strony innych narządów. Podobny przebieg schorzenia daje w początkowym stadium wirus grypy prawdziwej Influenza virus z rodziny Otrhomyxoviridae. Choroba ta dotyczy także ludzi starszych. Objawy kataralne uzupełniane są przez objawy ogólne zwykle bardziej nasilone w dalszym przebiegu choroby. Może pojawić się limfadenopatia, opryszczka wargowa, wysypka na podniebieniu. Najcięższy przebieg z możliwymi groźnymi powikłaniami narządowymi (np. zapalenie mięśnia sercowego, osierdzia, płuc, opon mózgowo-rdzenowych) obserwuje się u ludzi w podeszłym wieku i chorych z zaburzeniami odporności. W przypadku grypy istnieją szczepionki o udowodnionej skuteczności.

Wirusy z rodziny Paramyxowiridae, do której należą m.in. wirus grypy rzekomej i wirus syncytialny RS, wywołują liczne infekcje przypominające katar, do którego dołączają się później objawy zajęcia niższych pięter dróg oddechowych. Istnieje możliwość nabycia odporności po infekcjach wirusem grypy rzekomej. Zakażenie wirusem RS nie daje odporności lecz kolejne infekcje mogą przebiegać łagodniej. Schorzenia górnych dróg oddechowych oraz tkanki chłonnej dróg oddechowych wywołane przez adenowirusy również w początkowym stadium mogą przebiegać pod postacią kataru. Ostry nieżyt nosa może pojawić się na początku uogólnionych zakażeń wirusowych np. przewodu pokarmowego, mięśni, układu nerwowego.

Leczenie i profilaktyka

Nie istnieje obecnie leczenie przyczynowe (brak skutecznych leków przeciwwirusowych) - leczenie jest wyłącznie objawowe.

Żywienie

Z uwagi na znaczną utratę płynów z obfitą wydzieliną oraz w czasie gorączki zaleca się przyjmowanie większej niż zazwyczaj ilości płynów.

Metody niefarmakologiczne

Dobre rezultaty przynosi wygrzanie organizmu poprzez stosowanie ciepłych kąpieli oraz wypocenie się w łóżku. Gdy dochodzi do wysuszenia błony śluzowej nosa celowe staje się podawanie do nosa 0,9% roztworu chlorku sodu w kroplach. W razie bólu gardła stosuje się płukanie stężonym roztworem chlorku sodu, roztworem wody utlenionej.

Farmakoterapia

Należy podkreślić, że nie ma żadnego uzasadnienia stosowanie antybiotyków, gdyż nie skraca to czasu trwania choroby, natomiast może być przyczyną objawów niepożądanych jak drożdżyce, reakcje uczuleniowe oraz podrażnienia przewodu pokarmowego.

Czasem daje się zatrzymać rozwój choroby przy pojawieniu się objawów zwiastunowych stosując leki przeciwhistaminowe. Przy upośledzonej drożności nosa stosuje się różnego rodzaju środki anemizujące błonę śluzową nosa (alfa 1 sympatykomimetyki), występujące w formie kropli lub aerosoli donosowych zmniejszające obrzęk i przekrwienie, ułatwiające tym samym oczyszczenie jamy nosowej z wydzieliny. Można tutaj wymienić np. Xylometazolin, Rhinazin, Betadrin, Afrin, Nasivin, Risaxyl i inne. Kropli do nosa anemizujących nie należy używać dłużej niż przez tydzień z uwagi na możliwość przyzwyczajenia się oraz zmian degeneracyjnych błony śluzowej nosa (rhinopathia medica,mentosa).

W użyciu znajdują się także doustne preparaty złożone np. Disophrol, zawierające w swoim składzie lek przeciwhistaminowy i alfa 1 sympatykomimetyk np. chlorowodorek pseudoefedryny. Posiadają one tę przewagą nad kroplami do nosa, że działają dłużej i nie wywierają bezpośrednio anemizującego wpływu na nabłonek błony śluzowej nosa. W leczeniu stosuje się także preparaty rutyny oraz witaminy C np. Rutinoscorbin .

Nie udowodniono jednak, że witamina C w dużych dawkach jest skuteczna w przeziębieniu. Ważne miejsce w terapii zajmują niesterydowe leki przeciwzapalne łagodzące objawy ogólne oraz zmniejszające gorączkę. Należą tutaj ibuprofen, naproxen, różne preparaty kwasu acetylosalicylowego. Osoby, które nie tolerują tych leków bądź to z powodu przebytej choroby wrzodowej lub nie przyjmujące pokarmów z powodu słabego apetytu bądź też z powodu współistniejącej astmy indukowanej kwasem acetylosalicylowym powinny raczej stosować Paracetamol. Dolegliwości bólowe gardła można łagodzić za pomocą preparatów zawierających środki antyseptyczne np. Vick, Neo Angin, Tantum Verde. Pewną ulgę przynosi także, gdy dojdzie do nadkażenia bakteryjnego, stosowany miejscowo preparat złożony Bioparox w aerosolu, zawierający lek przeciwzapalny i antybiotyk.

Zapobieganie

Jak już wcześniej wspomniano ważną rolę w ograniczaniu szerzenia się zakażenia odgrywa higiena (dbałość o czystość rąk po kontaktach z przedmiotami zainfekowanymi, jednorazowe chusteczki). Ważną rzeczą jest także hartowanie organizmu.

ANDRZEJ MAZUR, ur. 1972,  lekarz medycyny, ukończył Śl.A.M. w 1997