Mariusz Wilk, Ewa Michałek, Ryszard Poręba, Dariusz Dudkiewicz, Tomasz Jureczko

Lęk po terminie

Przedłużenie czasu trwania ciąży jest nie tylko ciekawym zjawiskiem biologicznym, wiąże się także ze zwiększonym zagrożeniem płodu. Częstość występowania, gdy opieramy się przy wyznaczaniu terminu porodu na regule Naegelego, wynosi około 10% ciąż[1]. 

Ciąża po wyznaczonym terminie porodu stanowi zupełnie nową sytuację, na którą ciężarna nie jest przygotowana. Oto po dziewięciomiesięcznym oczekiwaniu w dniu porodu czynność skurczowa nie występuje. Stan dalszego oczekiwania wyzwala zupełnie nowe sytuacje stresowe, odmienny rodzaj lęków, które nasilają się z każdym następnym dniem po terminie. 

Cel pracy

Celem pracy była ocena struktury i natężenia lęku u kobiet w ciąży po wyznaczonym terminie porodu. 

Materiał i metodyka

Anonimowymi badaniami objęto 41 ciężarnych (26 pierwiastek i 15 wieloródek ), w ciąży po terminie porodu ustalonym wg reguły Naegelego, potwierdzonym badaniem USG, hospitalizowanych w Oddziale Klinicznym Położnictwa i Ginekologii Ś. A. M. w Tychach. Średni wiek badanych wynosił 26,3 lat (19-38), wiek ciążowy średnio 41,5 Hbd (41-43). Spośród badanych: 12 - posiadało wykształcenie wyższe, 15 - średnie, 14 - zawodowe. 
Pracę umysłową wykonywało - 20 ciężarnych, lekką fizyczną - 16, ciężką fizyczną - 5. Mężatkami było 38 badanych, pannami - 3. W mieście mieszkało 29 ciężarnych, na wsi - 12. 

W badaniach zastosowano:
- ankietę opracowaną zespołowo w Katedrze i Oddziale Klinicznym Położnictwa i Ginekologii Ś. A. M. Pytania dotyczyły lęków, obaw, oczekiwań i życzeń kobiet w ciąży po terminie porodu oraz dwa kwestionariusze psychologiczne:
- STAI C.D. Spielbergera [8] - badający poziom lęku jako stanu aktualnie przeżywanego (lęk-stan, skala X-1), oraz jako utrwalonej tendencji do jego przezywania (lęk-cecha, skala X-2); wyniki podano w punktach surowych (20-80).
- AS R.B. Cattella [7] - badający poziom ogólnego niepokoju / lęku (S N) oraz jego pięciu składowych: braku integracji psychicznej (Q3-), braku siły ego (C-), paranoidalnej podejrzliwości (L), poczucia winy (O) i napięcia ergicznego (Q4). Dla sprawdzenia wiarygodności wyników do AS dołączono eksperymentalnie skalę kontrolną (K) testu MPI H.J.Eysencka [2], pozwalającą określić, czy badana osoba odpowiadała na pytania kwestionariusza szczerze nie ukrywając swoich problemów, czy też wystąpiła u niej skłonność do obronnego idealizowania swojej osoby w kierunku społecznie akceptowanym. Wyniki w poszczególnych skalach podano w stenach (1-10). 

Wyniki.

1. Sytuacyjny lęk deklarowany na podstawie ankiety.
Większość badanych, bo 22, wiadomości na temat ciąży po terminie uzyskało od lekarza, 10 - z literatury fachowej, 4 - od osób trzecich, 5 - nie posiadało żadnych informacji na ten temat. Rozmowa z lekarzem była uspokajająca dla 24 ciężarnych, u 17 - wzbudziła ona niepokój i lęk, 32 ciężarne wymagały rzeczowych i fachowych informacji na ten temat, natomiast 9 z nich oczekiwało współczucia, pocieszenia i zrozumienia. Większość ciężarnych (32) odczuwa obawę o swoją ciążę, szczególnie o stan zdrowia dziecka (37), wierząc jednocześnie w jej pomyślne zakończenie (40). Życzenie aby poród odbył się jak najszybciej wyraziło 38 badanych, na zastosowanie indukcji farmakologicznej zdecydowałoby się 28, zaś na cięcie cesarskie tylko 5 badanych. Na zwiększoną ilość badań zdecydowało się 36 badanych, natomiast 25 po upewnieniu o dobrym stanie dziecka i swoim, do chwili porodu chciałoby przebywać w domu. Zdecydowana większość, bo 38, pacjentek określała stan swojego lęku jako narastający z każdym dniem.

2. Wiarygodność wyników AS na podstawie skali K.
Ponieważ grupę cechuje, mieszcząca się w granicach normy, przeciętna skłonność do pokazywania się w lepszym świetle społecznym (ryc. 2 ) - chociaż procentowy rozkład wyników jest nieco przesunięty w kierunku wyników przeciętnych / wysokich (ryc. 3 ) - dane uzyskane w badaniach testowych można uznać za wiarygodne, t.j. odzwierciedlające faktyczny stan psychiczny badanej grupy.

3. Poziom lęku na podstawie STAI Spielbergera.
Jak wynika z ryc. 1 , w chwili badania (X-1) 76% grupy odczuwało podwyższone napięcie lękowe, przy czym u 10% był to lęk wysoki. Utrwaloną skłonność do reagowania podwyższonym lękiem (X-2) przejawia 44% badanych, tylko jedna osoba wykazuje skłonność do silnych reakcji lękowych.

Ryc.1. Procentowe rozkłady wyników w teście STAI Spielbergera (N=41)

4.Poziom i struktura lęku na podstawie AS Cattella.
Grupowy profil wyników (ryc. 2 ) wskazuje, że badaną grupą charakteryzuje:
- normalny poziom niepokoju ogólnego, wyższy od przeciętnego poziom integracji psychicznej, większa siła ego, wyższy od przeciętnego , choć mieszczący się w górnej granicy normy, stopień podejrzliwości i nieufności, normalny poziom poczucia winy i podwyższony poziom napięcia ergicznego, wynikającego z frustracji potrzeb i popędów.

Ryc.2. Grupowy profil wyników w teście AS Catella (N 41)

Z procentowych rozkładów uzyskanych danych (ryc. 3 ) wynika, iż w porównaniu do populacji normalnej, wśród kobiet ciężarnych po terminie porodu, ilość osób o podwyższonym poziomie niepokoju ogólnego i o podwyższonym poczuciu winy jest porównywalna, znacznie mniejsza jest ilość osób o obniżonej integracji psychicznej, mniejsza o obniżonej sile ego, większa jest ilość osób o podwyższonym napięciu ergicznym i znacznie większa ilość nieufnych i podejrzliwych.

Ryc. 3. Procentowe rozkłady wyników w teście AS Catella

Normalny procentowy rozkład stenowy
Wyniki niskie (1-4 steny)   Wyniki wysokie (7-10 stenów)   Wyniki przeciętne (5-6 stenów)

5. Ogólna charakterystyka psychologiczna.
Konfiguracja wyników grupowych w poszczególnych skalach testów AS, STAI i skali K wskazywać może, że przeżywany przez kobiety w ciąży po terminie porodu lęk jest sytuacyjny, reaktywny i nie wynika ze zdezintegrowanej struktury osobowości.
Badana grupa nie jest jednak jednorodną pod względem psychologicznym, stąd w oparciu o jakościową analizę konfiguracji wyników wyodrębniono 3 grupy badanych:
- grupa pierwsza - nie przejawiająca żadnych psychicznych zmian dezintegracyjnych, ani lęku w żadnej formie (34%), jednakże na podstawie wysokich wyników w skali K, uzyskanych przez połowę badanych w tej grupie, sądzić można, że nie tyle nie przeżywają one lęku, ile obronnie zaprzeczają jego istnieniu.
- grupa druga (54%), przejawiających parcjalne, czynnościowe problemy emocjonalne z lękiem przejawiającym się w różnych formach, jest to jednak lęk reaktywny, będący odpowiedzią na znaczące sytuacje stresowe.
- grupa trzecia (12%), przejawiająca silny lęk związany z utrwalonymi, dezintegracyjnymi zmianami w strukturze osobowości.
Jakościowa analiza konfiguracji wyników w poszczególnych skalach obu zastosowanych testów dla każdej pacjentki (indywidualne profile psychologiczne) pozwoliła określić dominujące strategie radzenia sobie ciężarnych po terminie z istniejącymi problemami psychicznymi i sytuacjami trudnymi.
U 41% badanych przeważają racjonalne strategie rozwiązywania problemów - wobec sytuacji trudnych osoby te najczęściej przyjmują tzw. postawę zadaniową (zachowania takie są najbardziej przystosowawcze).
Dla 37% badanych charakterystyczna jest tzw. postawa obronna - osoby te nie tyle koncentrują się na rozwiązywaniu swoich problemów, co - poprzez uczynnienie mechanizmów obronnych osobowości - na obniżaniu towarzyszącego im napięcia emocjonalnego, szczególnie lęku oraz na utrzymaniu dobrej samooceny; 27% spośród nich, stosując obronne mechanizmy zaprzeczenia i wyparcia, neguje występowanie u siebie problemów emocjonalnych i idealizuje obraz siebie w kierunku społecznie akceptowanego "dobrego przystosowania"; u pozostałych 10% ta pozornie przystosowana hiperaktywacja systemu obrony ego prowadzi do negatywnych skutków psychologicznych - paradoksu obrony ego: nadczynność mechanizmów obronnych osobowości staje się w ich przypadku wtórnym źródłem wzrostu lęku i wahań samooceny.
Pewien stopień hipoaktywacji systemu obronnego stwierdzono u 22% badanych - stosowane przez nie mechanizmy obronne osobowości w niedostatecznym stopniu obniżają przykre napięcie lękowe i nie zapewniają utrzymania dobrej samooceny; 7% badanych przeżywa tak silnie emocje negatywne i tak dalece nie umie sobie poradzić z aktualnymi problemami psychicznymi, że wystąpiło u nich silne, nieświadome "wołanie o pomoc". W sytuacjach trudnych osoby te przejawiają tzw. postawę przeżyciową - koncentrują się wyłącznie na przeżywaniu emocji negatywnych.

Dyskusja

Analizując doniesienia literatury znaleźliśmy jedynie kilka publikacji badających problem lęku u kobiet w ciąży po terminie. Autorami, którzy stosowali podobne testy badawcze byli: A. Kwaśniewska i wsp.[3] oraz Z. Maciejewski i wsp. [4]. Wyniki naszych badań są porównywalne z wynikami wymienionych autorów. Poziom lęku badanych jest podwyższony, reaktywny i skrystalizowany głównie na ciąży [4]. Kobiety rodzące po terminie cechuje istotnie większy stopień integracji osobowości i skuteczność opanowania własnego lęku, większa zdolność przystosowawcza oraz tendencja do ukrywania własnych niepowodzeń i konfliktów osobowości [3]. Analizując natomiast podobne badania dotyczące kobiet w ciąży zagrożonej porodem przedwczesnym [5, 6], stwierdzić można, że ciężarne te charakteryzują się większą skłonnością do reakcji lękowych, wyższym poziomem niepokoju ogólnego, większą neurotycznością i podejrzliwością, wyższym poziomem napięcia ergicznego i większym poczuciem winy [5, 6] w porównaniu z naszymi badanymi. 

Wnioski.

Badane kobiety w ciąży po wyznaczonym terminie porodu:

1. Reagują podwyższonym lękiem na aktualną sytuację trudną. Lęk ten wiąże się szczególnie z obawą o stan zdrowia dziecka oraz pomyślne zakończenie ciąży i nasila się z każdym dniem po terminie.
2. Zdecydowane są na zwiększoną ilość procedur medycznych (łącznie z indukcją porodu ) w celu możliwie najszybszego i bezpiecznego ukończenia ciąży. W kontakcie z lekarzem oczekują fachowości i rzeczowego podejścia do ich problemu.
3. Nie mają utrwalonych predyspozycji do wzmożonych reakcji lękowych
4. Mają podwyższony poziom napięcia ergicznego i podejrzliwości wskazujące na frustrację potrzeb i popędów oraz na utratę (zagrożenie) poczucia bezpieczeństwa.
5. Cechuje wysoki poziom integracji psychicznej i silne ego.
6. W sytuacjach trudnych najczęściej podejmują racjonalne próby rozwiązania problemów, bądź przyjmują postawę obronną
7. Lęk przeżywany przez nie jest reakcją na stresory zewnętrzne , nie wynika z utrwalonych, dezintegracyjnych zaburzeń struktury osobowości.

Bibliografia: 

1. Biczysko R.: Ciąża przeterminowana i przenoszona. W: Położnictwo i Ginekologia pod red. T. Pisarskiego. Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa 1996, wyd. 3: 230-234. 
2. Choynowski M.: Opracowanie polskiej adaptacji " Inwentarza osobowości " H.J. Eysencka MPI: wyniki krajowe, porównania międzynarodowe. W Biuletyn psychometryczny. t. II, Ossolineum, Warszawa 1996: 51-95. 
3. Kwaśniewska A., Kraczkowski J. J., Wartacz E. i wsp.: Ocena lęku oraz analiza struktury osobowości kobiet zagrożonych porodem przedwczesnym oraz porodem po terminie. Podst. Psychiat. Nuerol. 1996, 5(2): 185-193.
4. Maciejewski Z., Zieliński J.,Błasiński P.: Kliniczna ocena lęku w ciąży przeterminowanej. (Doniesienia wstępne) Ann. Acad. Med. Bydg. - Suplement 1992 T..5: 185-187, V Sympozjum Sekcji Psychsomatycznej PTG "Psychosomatyczne uwarunkowania porodu" Żnin 5-6. 06. 1992.
5. Ogrodnik B.: Poziom lęku u kobiet z patologicznym przebiegiem ciąży. Praca magisterska w maszynopisie. Wydz. Lekarski, Oddz. Pielęgniarski, Ś. A. M., Katowice 1994: 35-73.
6. Sadowska - Mętel A.: Cechy osobowościowe i zaburzenia emocjonalne u kobiet z patologicznym i fizjologicznym przebiegiem ciąży. Praca magisterska w maszynopisie, Ś. A. M. , Wydz. Lekarski, Oddz. Pielęgniarski, Katowice 1993: 43-74.
7. Siek S.: Wybrane metody badania osobowości. ATK Warszawa ,1968: 282-302.
8. Wrześniewski K., Sosnowski T.: Inwentarz Stanu i Cechy Lęku. Polska adaptacja STAI. PTP LTD, Warszawa 1987: 3-18.
   

MARIUSZ WILK, ur. 1972, lekarz medycyny, ukończył Wydział Lekarski Śl. A. M. w Katowicach (1997), pracuje jako asystent Katedry i Oddziału Klinicznego Położnictwa i Ginekologii Śl. A. M. w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym nr 1 w Tychach

EWA MICHAŁEK, ur. 1953, mgr psychologii, ukończyła Wydział Psychologii Uniwersytetu Śląskiego (1977), pracuje w Katedrze i Zakładzie Psychologii Klinicznej i Pielęgniarstwa Społecznego  Śl. A. M.

RYSZARD  PORĘBA, ur. 1942, prof. dr hab. nauk medycznych, absolwent Wydziału Lekarskiego Śl. A. M. (1966), specjalizacja II stopnia z Ginekologii i Położnictwa, pracuje na stanowisku Kierownika Katedry i Oddziału Klinicznego Położnictwa i Ginekologii Śl. A. M. w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym nr 1 w Tychach

DARIUSZ  DUDKIEWICZ, ur.  1961, dr nauk medycznych, absolwent Wydziału Lekarskiego Śl. A. M. w Katowicach (1985), specjalizacja II stopnia z Ginekologii i Położnictwa, pracuje na stanowisku adiunkta Katedry i Oddziału Klinicznego Położnictwa i Ginekologii Śl. A. M. w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym nr 1 w Tychach

TOMASZ JURECZKO, ur. 1974, lekarz medycyny, ukończył Wydział Lekarski Śl. A. M. w Katowicach (1999), pracuje w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym nr 1 w Tychach